Страничка психолога

13 Янв 2021

Мадақтау немесе жазалау

     Қай уақытта болмасын, барлық ата-аналарды балаларына барынша жақсы тәрбие беру мәселелері толғандырған – баланың тұлғасы үйлесімді дамуына септесу үшін қалай мадақтауға және жазалауға болады. Мадақтау – аса ықпалды мінез-құлық реттегіші, оның көмегімен үйрету үдерісі жылдамырақ жүреді. Бірақ, кез-келген мадақтау түрі пайдалы бола бермейді, сол сияқты жазалау да әрдайым зиян емес – тәрбиелеу мәселесінде жаман немесе жақсы әдістер жоқ, орындысы немесе орынсызы ғана бар.
     Мадақтау және жазалау екі түрлі әдіспен жүзеге асырыла алады: заттай және психологиялық (рухани). Заманауи қоғам марапаттау мен жазалаудың заттай түрін дұрысырақ көреді, яғни, «Кәмпит алып беремін – кәмпит алып бермеймін». Бұл отбасына да, мектепке де тән қасиет. Психологиялық әдіс, яғни, құптау (балаға көңіл бөлу, бірге уайымдау, қолдау көрсету, сенім білдіру және т.б.) және жазалау (өкпе, реніш, немқұрайды қараған сыңай таныту, ызалану, аса қиын жағдайларда ашу шақыру) көрініс беретін адамдар арасындағы өзара әрекеттердің және өзара қарым-қатынастардың ерекшеліктері сирек қолданылады. Әрине, психологиялық құралдарды қолдану тек жан жылуын ғана емес, сондай-ақ, белгілі бір актерлік шеберлікті де талап етеді.
     А.С.Макаренко «Бері кел» деген сөздерді 20 түрлі дауыс ырғағымен айтып үйренбегенше мұғалім болу мүмкін емес деп бекер жазбаған. Тек заттай марапаттау және жазалау әдістерін қолдану кіріптар, өзін-өзі қадағалау қабілеті төмен, жалпы «Ұсталамын – ұсталмаймын» деген жағдайда ғана бағыт-бағдар таба алатын адамды ғана тәрбиелейді. Психологиялық ықпал ету әдістерін пайдалану ар-ұят қасиетін мінез-құлықты іштен қадағалау құралы ретінде қалыптастырады.
Мадақтау ережелері:
Әсеріне қарай мақтау есірткіге ұқсас, яғни, бір рет мақтау естіп үйренген адам, оны қайта-қайта естуге мұқтаж болып тұрады. Алайда, асыра мақтау зиян.
Шектегіштер:

  • баланы өз еңбегімен жетпеген жетістіктері (сұлулық, ақыл, күш-қуат, денсаулық және т.б.) үшін мақтауға болмайды;
  • бір ісі үшін екі реттен артық мақтауға болмайды;
  • мүсіркегендіктен мақтауға болмайды;
  • балаға ұнау ниетімен мақтауға болмайды

Орынды мақтауға қойылатын дербес талаптар. Мақтауға келесі санаттағы балалар әсіресе мұқтаж:

  • шынайы кемшіліктеріне негізделе отырып, өздерін кемшін сезінетін балалар. Мақтау естімесе, мұндай балалар қатты қиналады. Бұл мақтау – жарлыларға арналған жәрдемақы және сый;
  • «асқан кемелдігіне» сенімді балалар (шын мәнінде дарынды балалар).
    Олар үшін мақтау – өсу мен жетілуді қамшылаушылар, олар өздерінің артықшылықтары туралы біледі, бірақ айналасындағылардың мойындауына зәру. Мұндай балаларды мақтамаса, олар солып қалмайды, бірақ, көркейіп те кетпейді;
  • сынға аса сезімтал намысқой балалар. Мақтау олар үшін жалпы зиян, бірақ, олар мақтаусыз өмір сүре алмайды. Амалы: ашық мақтамау, бірақ, басқа балалармен салыстырмай, балаға өзінің шынайы артықшылықтары туралы баға беруден аулақ мәлімет беру.


1. «Орын толтыру». Шын мәнінде әлдене жетіспейтін (физикалық кемшілік, нашар мінез, өмірдегі сәтсіздіктер) балаларға қатысты қолданылады. Оларды бойындағы барлық жақсы қасиеттері үшін, өздері қол жеткізбеген болса да, мақтау қажет (бірақ, асыра мақтамаған жөн, себебі, мұндай балалар тым ерке мінезді озбырларға айналуы мүмкін).
2. «Кепілақы» – бұл алда болатын істерге айтылатын мақтау, бір адым озық жүретін түрі. Ол адамды өз-өзіне сенуге үйретеді. Сенім мүмкіндікті шындыққа айналдырады. Бос мақтау – жалған айтумен бірдей бола бермейді.

Кепілақы әдісімен айтылатын мақтаудың келесі түрлерін атап көрсетуге болады:
a) шындығында қалай екеніне қарамастан, баланы әлдебір істі жақсырақ жасайтынын айту;
б) өз-өзін жеңуге талпынған әрбір әрекетін құптау, қолынан келмей жатса, ұрыспау;
в) егер ешбір өзгеріс болмаса, бойындағы теріс қылықтарына мән бермеу, ал қандай да бір жағымды өзгеріс орын алса, елеп, мақтау.
Кепілақы әдісімен мақтауды пайдалана отырып, мүмкіндіктер шекарасынан аспаған жөн және баланы жаңылыстырмаған абзал.
3. «Көтеріңкі» мақтау. Егер біз балаға қойылатын талаптарды күшейтетін болсақ, онда жаңа жеңістерге шабыттандыру үшін оны мақтауды күшейтуден бастау қажет.
4. Жанама құптау. Мақтау айтылмайтын, яғни, көмек, кеңес сұрау және т.с.с. түріндегі мақтау. Басқа бір кісімен сөйлескенде сөз арасында балаңыз туралы бірер жақсы пікіріңізді айтыңыз, бірақ, бала оны еститін болсын. Бұл сөздер баланың бойындағы жақсы қасиеттерін арқау етуі тиіс, бірақ, оның теріс қылықтарына назар аудартпауы керек.
5. «Махаббат жарылысы» (жедел психологиялық көмек). Тек төтенше жағдайларда, бала аса күрделі күйзеліс не дағдарыс күйіне түскенде қолданылады.

ЖАЗАЛАУ

     Осы тәрбиелеу әдісі айналасындағы барлық қарама-қайшы пікірлерге қарамастан, оның да қолданылу құқығы бар екенін атап өткен жөн, себебі, бұл әдіс немқұрайдылықты емес, ата-анасының баласына деген сүйіспеншілігін көрсетеді, әрі, балаға «күнәларынан арылу» мүмкіндігін береді. Сондықтан, балалар жазалануды тілейді және тіпті жазалау шараларын өз мақсаттарында пайдалануға тырысады.
     Ата-аналардың көпшілігі баланың тілазарлығын доғару үшін алдын алу шараларын емес, шұғыл жазалау шараларын қолдану дұрысырақ деп санайды. Есте сақтаған жөн, кез-келген жазалау әдісі неғұрлым сирек қолданылса, соғұрлым тиімдірек әсер етеді. Жиі қолданылған жағдайда балалар өтірікші, айлакер бола түседі, қорқыныштары көбейеді, ашушаңдық пайда болады.
     Жазалау шарасы жасалған теріс әрекетке сай болса және сирек қолданылса, ақыл-өсиет айту, жөн сілтеу әсеріне ие болады.

ЖАЗАЛАУ ТҮРЛЕРІ

  • еріксіз қолын бос қалдыру – арнайы орындықта отырады, бұрышта тұрады және т.с.с.;
  • теріс қылықтарына айып тағу.

ЖАЗАЛАУ ШАРАСЫ РЕТІНДЕ ЕШҚАШАН ДЕНЕ НЕМЕСЕ МИ
ЕҢБЕГІН ҚОЛДАНУҒА БОЛМАЙДЫ.

ЖАЗАЛАУ ЕРЕЖЕЛЕРІ
1. Жазалау кезінде ойланыңыз: Неге? Не үшін?
2. Жазалау ешқашан денсаулыққа зиян тигізбеуі тиіс.
3. Жазалау керек немесе керек емес екеніне күмәніңіз болса – жазаламаңыз! Сіз тым мейрімді және жұмсақ болып көрінсеңіз де, ешқашан «керек болып қалады-ау» деген ниетпен жазалауға болмайды.
4. Бір теріс қылық үшін тек бір рет қана жазалауға болады. Жазалау шараларынан құралған «қоспа» балаларға қажет емес.
5. Кешігіп жазалауға болмайды – жазалау уақыты өтіп кетсе, кешірім беріледі.
6. «Жазаланды — демек, кешірілді!», өмір атты кітаптың бұл парағын жабылды – енді еске де алмаймыз.
7. Кез-келген жазалау шарасында қорлау немесе кемсіту болмауы тиіс, жазалау әлсіз балаға ересек адамның күш көрсетуі ретінде қабылданбауы тиіс.
8. Бала ата-анасының көңілін қалдырмай тұрмайды – бұл қалыпты жағдай, сондықтан, оған тиісінше қарау керек. Баланы өзгертуге тырыспаған жөн, сонымен бірге, оның өмір бойы жазалану алдында қорқыныш сезімі орнықпауына жол бермеу керек.

БАЛАНЫ МАХАББАТЫҢЫЗДАН АЙЫРУ АРҚЫЛЫ
ЖАЗАЛАУҒА БОЛМАЙДЫ!


1 Окт 2020

Ересек адамның эмоциялық күйі баланың эмоциялық күйінің жанама факторы ретінде

    Қазіргі қоғам баланы тәрбиелеу, оқыту және дамыту процесіне көптеген түрлі талаптар қояды. Негізгілерінің бірі – мектеп жасына дейінгі балалардың физикалық және психикалық денсаулығын сақтау және нығайту. Тек психологиялық сау адам ғана баламен сапалы қарым-қатынас жасай алады. Ересек адамның эмоционалды әл-ауқаты баланың эмоционалды жағдайына жағымды әсер етеді, бұл онымен серіктестік құруға мүмкіндік береді, оқыту мен тәрбиенің тиімділігін арттырады, баланың жағымды жеке қасиеттерінің пайда болуына және дамуына ықпал етеді.

    Баланың психосоматикалық жағдайына ересек адамның эмоционалды жағдайы ғана емес, сонымен қатар оның жағдайына назар аудару немесе елемеу, сондай-ақ ересек адамның балалармен өзара әрекеттесу жолдары әсер етеді.

    Эмоционалды сәтсіздік термині мектепке дейінгі жаста сыртқы жағынан белгілі бір дәрежеде көрінетін жағдаяттық ыңғайсыздықты білдіреді. Эмоционалды сәтсіздік ересектер мен балалар арасындағы жатсынуды дамытуға ықпал етеді.

    Психологияда «жұқтыру» деген ұғым бар, яғни эмоционалды күйдің бір адамнан екінші адамға еріксіз берілуі.

    Ересек адамның эмоционалды және жеке сипаттамалары балаға қалай әсер ететінін қарастырып көрейік:

  1. Егер ересек адам аффективті тұрақсыздықты көрсетсе: ашуланшақтық, импульсивтілік, төзбеушілік, эмоционалды қозғыштық.

Онда бала: бұл мысалмен жанжал шығару, айқайлау, ашуланшақтық, төзбеушілік танытуды «жұқтырылуы» мүмкін, тежегіштік, үрей, ересектермен қарым-қатынастан қорқу, қызығушылықтың азаюы көрініс табады, сондай-ақ өзімен өзі болу, тұйықтық, тұтығу, тартылу, қорқыныштың пайда болуы мүмкін.

  1. Егер ересек адам авторитаризмді көрсетсе: икемсіздік, дөрекілік, басымшылдық, менмендік, басқа біреудің пікірін қабылдамау, «құрғақтық» немесе оң эмоционалды ынталандырудың болмауы.

    Онда бала: ол қорыққандықтан белгілі бір ересек адамға мойынсұнуы, ал басқа ортада деструктивті мінез-құлық көрестуі мүмкін, өзін тыйым салынған әрекеттерден шектеуге қиналады,  сонымен қатар өз іс-әрекеттеріне сыншыл емес, ол жалғандық, қорқақтық, қатыгездік көрсетеді; — депрессия, жасық мінезділік, еріксіздік, мазасыздық, тұйықтық, коммуникативті байланыс орнатуда қиналу, өзін-өзі бағалаудың төмендігі көрініс табады, сенімді қарым-қатынас жоқ.

  1. Егер ересек адам жоғары бірбеткейлік көрсетсе: шамадан тыс талапшыл, көптеген ережелер, нұсқаулар, ескертулер, сөгістер ұсынады, тәрбиелеу процесін парасаттандыруға тым үйір және баламен қарым-қатынаста формалды.

— Онда бала: қарым-қатынаста, сезім мен эмоцияны білдіруде қиындық көреді; қоршаған әлемге жағымсыз қарым-қатынас, эмоционалды «құрғақтық» басым болады; өзін-өзі бағалауың бірегейсіздігі.

  1. Егер ересек адам сыйластық танытса: достық қарым-қатынасты сақтайды, бірақ беделді болып қалады, бастама мен тәуелсіздікті қолдайды, «баланың қасында» болады, баланың алаңдаушылығына эмоционалды түрде жауап береді және өзінікімен бөліседі, оптимизм, ақкөңілділік, тілектестік қарым-қатынастың үлгісін көрсетеді.

Онда бала: эмоциялық саулықпен «зарядталады»; қиындықтардан қорықпайды, оларды жеңуге тырысады, сенімділік пен табандылық танытады; оң коммуникативті өзара әрекеттесуді қалыптастырады, ымыраға келуге қабілетті;

    Ересектер үшін балаларға психикалық қолайсыздықты өз бетінше жеңуге үйрету өте маңызды, бұл көптеген қиындықтар мен даму мәселелерінен құтылуға көмектеседі.

    Баламен қарым-қатынаста ересек адам балаға әсер етудің эмоционалды формаларын өте мұқият таңдауға міндетті. Әсердің оң және теріс формалары өздігінен пайда болмауы керек (ересек адамның көңіл-күйіне байланысты), бірақ қарым-қатынас әдісіне айналуы керек, онда негізгі фон жағымды эмоциялар болып табылады, ал иеліктен шығару баланы елеулі теріс қылықтары үшін айыптау нысаны ретінде қолданылады.

    Осылайша, ересек адам балаға өзінің жеке басының, мінезінің, тәжірибесінің, денсаулығының және т.б. өзінше түсінуі арқылы әсер етеді.

    Әрине, балаға көмектесу үшін ересек адамның өзі эмоционалды сау болуы керек.

    Осылайша, эмоционалды күйзелістің алдын алу үшін ересектерге өзін-өзі реттеудің сындарлы дағдыларын игеру, эмоционалды стрессті жеңілдету және жағымсыз эмоцияларды білдіру қажет. Сонымен, эмоционалды жағдайды оңтайландыру әдістері: жаттығудың әртүрлі түрлері (немесе жалпы физикалық белсенділік), өзін-өзі уқалау, релаксация, тыныс алу жаттығулары, ойын арқылы эмоционалды алаңдаушылықты немесе өзін және ішкі әлемін көрсету (мысалы, сурет, қолөнер немесе сүйікті іс, мейлі ол тамақ дайындау, тоқу, тігу, дүкен аралау және т. б.) болуы мүмкін.

    


14 Янв 2020

Агрессивті бала

   Қатыгез, агрессивті, төбелесқор және сотқар бала – ата –ананың үлкен уайымы, балалар ұжымының қолайлы болуының қауіпі, алаң «қатері», дегенменде ол  бақытсыз жан, өйткені оны ешкім түсінбейді, аямайды және аяламайды.  Бала агрессивтілігі – ішкі эмоционалдық жайсыздық белгісі, жағымсыз уайым кешені, психологиялық қорғаныстың барабар емес түрлерінің бірі. Перейти к полной статье…


14 Ноя 2019

Психолог в детском саду и его функции. Консультация психолога детского сада

Для чего нужен психолог в детском саду?

Каковы требования к нему, и какие функции он имеет право выполнять?

Эти вопросы задают себе многие родители.

Маленький человечек попадает в непривычную, странную и новую для него обстановку детского сада. Вокруг много детишек и взрослых, следует подчиняться распорядку, самостоятельно кушать и играть с другими детками, учиться общаться со сверстниками и взаимодействовать со взрослыми. Помочь ребенку адаптироваться и проследить за его состоянием должен педагог-психолог в детском саду. Для многих малышей такое учреждение – первый серьезный стресс. Чтобы избежать неприятных последствий, не стоит оставлять кажущиеся на первый взгляд проблемы маленьких воспитанников без внимания.

Перейти к полной статье…


7 Ноя 2019

Баланың балабақшаға бейімделуі кезеңіндегі ата – аналарға ұсынылған психологиялық кеңес

Баланы балабақшаға беру немесе бермеу жағдайы жанұяның барлық мүшелерінің эмоциялық күйіне, жанұяның маңызды мәселелеріне байланысты. Қазіргі уақытта көпшілік ата-ананы “Бала үшін балабақша қажет пе?” – деген сұрақ толғандырады. «Мектепке дейінгі мекемелерде тәрбиеленген бала мектепке тез бейімделеді, әлеуметтік қатынасқа жақсы түседі, құрдастарымен қарым-қатынаста тәжірибе жинақтайды» – деген түсінік қалыптасқан.

Перейти к полной статье…


22 Окт 2019

Лекторий для родителей на тему «Поведение ребенка дома и в детском саду – есть ли разница?»

Даже подготовив ребенка психологически к детскому саду, не каждый малыш будет себя комфортно чувствовать в учреждении, и в частности, в своей группе. И тому всегда есть причины. В данной лекции мы разберем причины проявления особенностей поведения дошкольников и какие пути решения существующих проблем можно использовать.

Перейти к полной статье…


4 Окт 2019

Страничка психолога «Как помочь ребенку адаптироваться к детскому саду»

Вопросы адаптации ребенка к детскому саду поднимаются и решаются уже не один десяток лет. Но актуальность их не ослабевает. Это связано со многими аспектами нашей жизни: изменился детский сад, меняются дети и их родители. Проблемы адаптации к детскому саду вращаются вокруг ребенка. Именно на него устремлены обеспокоенность родителей и профессиональный взгляд педагогов.

Перейти к полной статье…